Israël

Uut Wikipedia
Hi nae: navigaotie, zoeken
Israël
Vlagge van Israël
Waepen van Israël

Israël, officieel in 't Hebreeuws מדינת ישראל en in 't Arabisch دولة اسرائيل, ofwè den Staet Israël, is 'n land in West-Azië. De bevolkieng tel 8.134.100 [1] mensen (2013). Israël is zo'n bee'ie d'n ênigsen democraotie in 't Midden-Oôsten.

Geografie[bewerk | brontekst bewerken]

't Hrens in 't noôrn an Libanon, in 't noôrdoôssen an Syrië, in 't oôssen an Jordaonië, in 't zuden an Ehypte en in 't westen an d'n Middelandse Zeê. Den oôdstad en ok de hroste stad van Israël is Jeruzalem. Aore belangrieke stee'n bin Tel Aviv en Haifa. Een bekende stad int zuujen van 't land is Eilat.

De distrikten (mechoz, meervoud: mechozot) binne:

De distrikten Noor'n, Haifa, Centrum en Zuujen binne ongerverdeeld in subdistrikten (nafa, meervoud: nafot).

Geschiedenisse[bewerk | brontekst bewerken]

De gebeurtenisse uut de Biebel spelende d'r eige voo een groôt deel of in Israël.

De Biebel vurmde vur de zionistn dum basis vur te toogn dan ze recht han op't gebied in 't Middn-Ôostn en d' oprichting van den staet Israël. Dur woren uk vee Orthodoxe Joodn die an dur angders over dochten.

Sedertdien kende de jounge staet vele gewelddoadige conflictn, wor va dan der ênigte den dag va vandoag nog vôortdeurn.

In de 19ste êeuwe wierdn de jooden vooral in Ôost-Europa zwoar vervolgd. Doadeur ontstong er et verlangn noar een eige joodsche staet. Vo de joodn kost da alleen mor in Palestina gevestigd wurn, want da vur ulderte 't beloofde langt war.

De Joodsche journalist Theodor Herzl uut Ôostnryk-Hongareye richtte de zionistische bewegieng op, die a streefde noar n eign staet. Ij moakte da verlangn bekend op e zionistisch weireldcongres in 1897. Palestina was da nog en dêel van 't Ottomoans Ryk.

De Turkn kwoamn sterk verzwakt uut den Êeste Weireldoorloge en in 1920 wier Palestina en Brits mandoatgebied.

Achter den Twidde Weireldoorloge vertrokkn d' overleevnde joodn van de nazi-concentroasjekampn massoal nor Palestina. In 1947 begost den Arabisch-Israëlischn Oorlog, un burgeroorlog tusn Arabische (Christenen en Moslims) en Joodsche inweuners van 't Brits Mandoatgebied Palestina. Israël sloagden derin van e grôot dêel van 't Brits gebied te verovern. Vele Palestynn vluchtegn weg of wiern verdreevn deur d' Israëlische troepn. Dit wier ok wel deur de Islamitische en Christelijke Palestynn dun Nakba of ramp genoemd. Iedere 14ste meie herdinken ze da.

De 14ste meie 1948 riepn de joodn de stoat Israël uut. Doarop kwam d' immigroasje serieus op hang. In d' êeste drie joar verdubbelde de joodsche bevolking. De beweuners woarn nie gediend va die nieuwe situoasie en der volgdn nog vele oorloogn. Deur d' Amerikoansche steun kost Israël e leger opbouwn da sterker was as al de legers van d' omringende landn t' hope.

Israël et gin volledige scheiding van godsdienst en staat.[31][32] De ultraorthodoxe bevolkingsgroep (charedim) e, vee invloed. Deze groep stong nie achter de oprichting van de Joodse staat in 1948. Daarom et dun eeste premier van Israël, David Ben Gurion een aantal concessies gedaan. Seculiere Joodn nemen ut Ben Gurion kwoalek dat ij nie gezorgd o vur nu scheiding van godsdienst en staet.[31]

Israël verbood tot 1993 dun import van nie-koosjer vlees en aan koosjere restaurants wieren de zeer strikte orthodoxe regels opgeleet.[33] Er zijn echter uk nie-koosjere restaurants die op zaterdag open zijn[34] en verkesvlees serveern (verboden volgens zuwel dun Thora as dun Koran).[35] Aan 't leger en vele andere staatsinstellingen wurn de joodse spijswetten opgelegd.

Israël ken gin openbaar vervoer op de sjabbat. Afhankelijk van de locatie kunnen nog sterkere beperkingen gelden zoals het afsluiten van ultraorthodoxe wijken voor auto´s. In de christelijke wijken en islamistische wijken worden de specifieke rustdagen, respectievelijk zondag en vrijdag gerespecteerd en is op zaterdag meer mogelijk.[36]

Ook bij de dienstplicht wur onderscheid gemokt tussen verschillende bevolkingsgroepen op grongt va ulder religie, zie hierna.

Het land e ginne grondwet, omda de ultraorthodoxe groep stelt dat de wetten van God de grondwet vormen. In de basiswetten is alleen opgenomen dat Israël een democratisch land is. Netanyahu gaf in 2015 aan dat hij in de wet wilde vastleggen dat de Staat Israël de natiestaat van het Joodse volk zal zijn, waarmee de scheiding tussen godsdienst en staat verder verminderd wordt.[37]

Israël kende tot 2010 geen burgerlijk huwelijk en sindsdien maar in beperkte gevallen, namelijk alleen indien beide partners niet geregistreerd staan als behorende tot een erkende geloofsgemeenschap.[38] Alle andere huwelijken in Israël worden alleen erkend indien deze worden voltrokken door de bevoegde religieuze overheden.[39] Door de religieuze regels van de meeste geloven zijn gemengde huwelijken tussen partners met verschillende religieuze achtergronden bijna niet mogelijk. Voor de joden mag alleen een orthodoxe Rabbijn een huwelijk voltrekken. Huwelijken uitgevoerd in het buitenland worden door de staat wel erkend. In de praktijk zijn er echter wel huwelijken tussen mensen van verschillend geloof (bijvoorbeeld tussen een Jood en een Arabier), maar dat kan tot protesten vanuit de orthodoxie leiden.[40] Ook gaan liberale Israëliers wel naar het buitenland om hun formeel huwelijk te sluiten.[41]

Hoewel de overheid officieel seculier is worden de joden op allerlei manieren bevoordeeld en de niet-joodse bevolking (Palestijnen) gediscrimineerd. Zo worden in gebieden bestemd voor Joden (Jeruzalem) bouwvergunningen alleen verleend voor Joden en worden bouwvergunningen geweigerd en gronden onteigend van de Palestijnen.[42] Ook worden Palestijnen zonder enig proces in administratieve detentie genomen of naar elders verbannen.[43][44] Palestijnen die uit oorspronkelijk Arabische wijken zijn gevlucht naar het buitenland mogen bijna nooit terugkeren.[45]

Tehenwoordig wor 't land bedreigd deu de meugleke ontwikkeling van een kernwaopen deu Iran. De voormaelige president Ahmadinejad ao een bloed'ekel an de Zioniste en ao meermaolen 'edreigd 'land van de aerdbodem weig te vaegene. Vandeer dat Israël op z'n hoede is voo een Iraonse kernbomme.

Tehenwoordig bin der nog vee probleme in de Gaozastroôk. In 2008 en 2012 viel Israël vanwehe de raketanvallen deu Hamas de stook binne. De westerse media bin steeds meer op de hand van de Palestynn, om mar te zwiegen over media in de moslimlan'n.

Israël ao z'n eihe economisch flienk ontwikkeld en ao een hooger welvaertsnivaeu dan z’n buurlan'n. Vooral in technologie blienkt ut land uut.

Plaetjes[bewerk | brontekst bewerken]

Zie ok[bewerk | brontekst bewerken]

Lienks nae buuten[bewerk | brontekst bewerken]

Rifferenties[bewerk | brontekst bewerken]

  1. Cbs.gov.il


Lan'n in Azië
Afghanistan | Armenië | Aâzerbeidzjan | Bahrein | Bangladesh | Bhutan | Brunei | Cambodja | China | Cyprus | Ehypte | Filepijn’n | Georhië | India | Indonesië | Irak | Iran | Israël | Japan | Jeem’n | Jordaonië | Kazachstan | Kirhizië | Koeweit | Laos | Libanon | Mallediven | Maleisië | Monholië | Myanmar | Nepal | Noôrd-Korea | Oezbekistan | Omaan | Oôst-Timor | Pakistan | Qatar | Rusland | Saoedi-Araobië | Singapoor | Sri Lanka | Syrië | Tadzjikistan | Taiwan | Thailand | Toerkmenistan | Turkije | Vereênigde Araobische Emiraoten | Vietnam | Zuud-Korea
Afankelijke hebied'n: Akrotiri en Dhekelia | Nachitsjevan
Niet-Erkende Staeten: Abchazië | Nagorno-Karabach | Noôrd-Cyprus | Zuud-Ossetië